Al zijn hele regisseursleven slaagt de inmiddels 83-jarige Paul Verhoeven er regelmatig in controverse op te roepen met zijn werk. Die lijn probeert hij voort te zetten met zijn meest recente film, het lesbische nonnendrama Benedetta.

cadeautje

Je leest dit artikel uit de VPRO Gids gratis op VPRO Cinema. Wil je meer lezen over oa documentaires, podcasts en boeken? Neem dan een digitaal abonnement.

‘Dames en heren, een hartelijk welkom voor wellicht de sportiefste van alle regisseurs... Paul Verhoeven!’ De organisatoren van de Golden Raspberry Awards (beter bekend als de Razzies) waren op 24 maart 1996 duidelijk verrast dat eindelijk een van de winnaars van hun ludieke anti-Oscar de ‘prijs’ ook zelf kwam ophalen. Verhoeven was met Showgirls genomineerd in maar liefst dertien categorieën, en zou er uiteindelijk zeven winnen (waaronder de Razzie voor slechtste film en slechtste regisseur). Maar omdat winnaars hun prijzen nog nooit hadden opgehaald – Verhoeven was de eerste die zo sportief was – hadden de organisatoren maar één Razzie, zodat Verhoeven, die zeven keer naar voren werd geroepen, het beeldje telkens moest teruggeven.

In een van zijn zeven dankwoorden merkte Verhoeven toen op: ‘Een heel beroemde, wijze Joodse man zei zo’n 2000 jaar geleden: “De enige plek waar een profeet niet geëerd wordt is zijn eigen land.” Toen ik nog films maakte in Nederland vonden de critici mijn films decadent, pervers en smerig, dus ging ik naar de Verenigde Staten. Dat was tien jaar geleden. In de tijd daarna kreeg ik ook hier te horen dat mijn films decadent, pervers en smerig zijn, zodat ik me nu volledig thuis voel in Amerika. Ik dank u daarom nogmaals hartelijk voor deze prijs!’

Voor de figuur van Jezus houdt Verhoeven een levenslange fascinatie. In vrijwel al zijn films keert hij terug

Stromen van Kracht

In deze typering zit alles wat Verhoeven Verhoeven maakt. Om te beginnen zijn humor en zelfspot, gecombineerd met het plezier van de controverse. O, is er nog nooit iemand een Razzie komen ophalen? Dan ben ik de eerste.

Dan de verwijzing naar Jezus (‘de Joodse man’). Op zijn 26ste was Verhoeven een paar weken lid van de opwekkingsbeweging Stromen van Kracht. Tijdens de diensten die hij bijwoonde voelde hij de aanwezigheid van Jezus diep vanbinnen branden. Een enorme schok voor oud-wiskundestudent Verhoeven, die ontdekte dat ook een rationeel mens als hij vatbaar is voor magisch denken. Het geloof werd al snel weer afgezworen, maar Verhoeven houdt een levenslange fascinatie voor de figuur van Jezus. In vrijwel al zijn films keert hij terug: van De vierde man tot Flesh + Blood en van RoboCop tot zijn meest recente film, Benedetta.

Dat hij zichzelf tijdelijk verloor in de pinksterbeweging heeft ook op een andere manier veel invloed gehad op Verhoeven. In de geautoriseerde biografie Paul Verhoeven van Rob van Scheers zegt de regisseur daarover: ‘Mijn werk werd een anker in de werkelijkheid. Vandaar die behoefte om alles zo expliciet te laten zien: het neuken en de pikken en de stront en de drugs en het geweld. In Nederland heeft men zich daar altijd enorm over opgewonden en er zat natuurlijk ook wel iets van provocatie bij, maar dit is de wezenlijke achtergrond van het altijd zo met beide voeten op de aarde willen staan. Angst, het was angst om geestelijk weg te glijden.’

Bedelen

In de jaren zeventig – wanneer telkens meer dan een miljoen mensen komen kijken naar films als Turks fruitKeetje Tippel en Soldaat van Oranje – wordt Verhoeven in Nederland wel door het grote publiek gewaardeerd, maar niet door het Productiefonds en ook niet door de recensenten. Die vinden zijn films inderdaad maar ‘decadent, pervers en smerig’. Vooral het volkse Spetters uit 1980 moet het bij de critici ontgelden. En bij het Productiefonds moet hij voor elk nieuw project weer bedelen om geld.

Vandaar dat Verhoeven halverwege de jaren tachtig besluit zijn geluk in Amerika te beproeven. Na het commerciële succes van de sf-actiefilms RoboCop en Total Recall groeit hij uit tot een van de meest gevraagde regisseurs in Hollywood, wat hem de vrijheid biedt steeds meer zijn persoonlijke stempel op films te drukken. Dit leidt tot Basic InstinctShowgirls en Starship Troopers, én tot verwijt dat ook die films ‘decadent, pervers en smerig’ zijn.

Op zich zijn die kwalificaties ook niet onterecht. Er zijn alleen nog zo veel andere, minder negatieve bijvoeglijke naamwoorden die je voor Verhoevens films zou kunnen gebruiken, zoals gewaagd, spannend, oprecht, gelaagd, origineel, energiek en bovenal eerlijk.

Het grote publiek in Nederland waardeert Verhoeven, maar recensenten vinden zijn films ‘decadent, pervers en smerig’

Bloot en bloed

Showgirls is het begin van het einde van Verhoevens positie in Hollywood. De film flopt en het kost de regisseur steeds meer moeite geld te vinden voor zijn dwarse, uitdagende projecten vol bloot en bloed. De fantasythriller Hollow Man uit 2000, waarbij Verhoeven niet meer is dan een ingehuurde kracht, is de laatste film die hij in Amerika maakt.

Vervolgens keert Verhoeven terug naar Europa, waar hij aan zijn derde jeugd begint. In Nederland maakt hij Zwartboek, in Frankrijk de verkrachtingsthriller Elle en in 2021 verschijnt de lesbische nonnenfilm Benedetta. Die laatste twee titels draaien allebei op het prestigieuze festival van Cannes en de waardering voor de recalcitrante regisseur is nu groter dan ooit. De inmiddels 83-jarige Verhoeven is dan ook alweer druk bezig met een handvol volgende projecten.

Houdt het dan nooit op? Als het aan hem ligt niet, nee.

Verhoevens heilige zevental

Omdat hij met Showgirls destijds zeven Razzies won én omdat zeven een heilig getal is, zetten we hieronder zeven films van Paul Verhoeven op een rij die de afgelopen vijftig jaar de gemoederen wisten te verhitten.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Turks fruit (1973)

Bekeken door een moderne bril zou de ‘vrije seks’ in deze Jan Wolkers-verfilming nu zonder twijfel tot grote ophef leiden. Dat de egocentrische kunstenaar Erik ’s nachts stiekem bij zijn ex Olga in bed kruipt en haar penetreert terwijl ze nog slaapt, had men nu zeker als een verkrachting gezien. Maar destijds leidde dat nauwelijks tot protest. Voor meer ophef zorgde het frontale naakt, zoals de penis van Erik die vast komt te zitten in de ritssluiting van zijn spijkerbroek. En natuurlijk zijn uitroep: ‘Ik naai beter dan God.’ Dat zinnetje was voor Verhoevens vader zelfs reden om de film nooit te zien, ook al werd Turks fruit in 1974 genomineerd voor een Oscar.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. Spetters (1980)

Na het internationale succes van Soldaat van Oranje wordt Verhoeven benaderd door Steven Spielberg, die de Nederlander wel ziet zitten als regisseur van de Star Wars-aflevering Return of the Jedi. Dat aanbod vervalt meteen nadat Spielberg Spetters heeft gezien. De anale verkrachting van een van de hoofdpersonages – die daarop prompt uit de kast komt – door een groep bikers is iets te expliciet voor Spielberg. En ook voor talkshowhost Sonja Barend, die in de Goed nieuws show haar afschuw uitspreekt uit over de film, waarin we het wel en wee van vijf jongeren uit het arbeidersmilieu volgen. Daarnaast lopen de homo- en de vrouwenbeweging te hoop tegen de manier waarop ze in de film worden geportretteerd, terwijl Verhoeven juist dacht dat hij een eerlijke, baanbrekende film had gemaakt. ‘Wij zijn toch allemaal beesten? Waarom schrikken we dan zo wanneer we als beesten afgebeeld worden?’

 

 

 

 

 

 

 

 

3. Basic Instinct (1992)

Lhbtiq+-activisten waren al vroeg op de hoogte van het filmscript over de biseksuele seriemoordenaar Catherine Tramell en verzetten zich tegen het clichébeeld van een verwrongen gay personage. Ze verstoorden de opnamen in San Francisco door met laserlampjes in de lens te schijnen en passerende automobilisten (het waren buitenopnamen) op te roepen om te gaan toeteren. Dat werkte zo ontregelend dat de politie de demonstranten op afstand moest houden. Uiteindelijk zou de erotische thriller een grote hit worden en van hoofdrolspeler Sharon Stone een ster maken. Basic Insinct zou ook filmgeschiedenis schrijven vanwege een scène op het politiebureau. Als Catherine daar ondervraagd wordt en ten overstaan van een handvol starende mannen haar benen kruist, laat ze zien dat ze geen slipje draagt. Stone zou later zeggen dat ze er door Verhoeven was ingeluisd en niet wist dat het publiek haar schaamhaar zou kunnen zien. Verhoeven heeft altijd volgehouden dat de twee het daar vooraf uitvoerig over hebben gehad.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4. Showgirls (1995)

De kritiek op deze trashy thriller, die zich afspeelt in Las Vegas, betrof het feit dat seks de enige manier is voor de vrouwelijke personages om hogerop te komen, de dubbele moraal die iedereen erop nahoudt en vooral de eindeloze fixatie op ‘tits and ass’. Dit was inderdaad precies wat Verhoeven wilde laten zien, want hij zag Showgirls als een satire op Amerika’s obsessie met succes, seks en glitz and glamour. Alleen wilde het Amerikaanse publiek dat van zichzelf niet weten. De film flopte in de bioscopen, maar kreeg al snel een tweede leven op video, werd later een culthit à la The Rocky Horror Picture Show en wordt tegenwoordig ook door collega’s en critici steeds meer op waarde geschat. Zo zijn Jim Jarmusch en Quentin Tarantino fan van Showgirls en roemde The Guardian de film vorig jaar als een ‘#MeToo story with a male gaze’.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5. Starship Troopers (1997)

Nog een satire die destijds niet als zodanig werd beschouwd. The Washington Post noemde Starship Troopers – een sf-film over de strijd tegen enorme ruimte-insecten – zelfs fascistisch. De film is gebaseerd op een boek van Robert A. Heinlein dat inderdaad fascistisch is, maar Verhoeven en scenarioschrijver Ed Neumeier (met wie Verhoeven ook RoboCop gemaakt had) dikten dat fascisme aan en maakten het juist belachelijk. Onder meer door het verhaal regelmatig te onderbreken met bombastische reclamespots vol xenofobische en militaristische leuzen, waarvoor Verhoeven goed had gekeken naar de films van naziregisseur Leni Riefenstahl.

 

 

 

 

 

 

 

 

6. Elle (2016)

Na zijn terugkeer in Europa leverde Verhoeven met Elle een film af die hij onmogelijk in Hollywood had kunnen maken. Hij had het wel geprobeerd, alleen kreeg hij geen enkele Amerikaanse actrice zover dat ze mee wilde doen aan deze ‘extreme, perverse en controversiële’ film. Uiteindelijk maakte hij Elle in Frankrijk, met Isabelle Huppert als Michèle, een geslaagde zakenvrouw die verkracht wordt, maar geen aangifte doet bij de politie. Ze speurt wel de dader op en begint dan een sadomasochistische relatie met hem. Ondanks het gevoelige onderwerp bleef al te veel opwinding uit. Huppert werd geprezen voor haar moedige rol, Verhoeven voor de trefzekere regie en Elle won handenvol prijzen, waaronder een Golden Globe voor beste niet-Engelstalige film.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7. Benedetta (2021)

Dit brengt ons bij de lesbische nonnenfilm Benedetta, die in juli zijn wereldpremière beleefde op het festival van Cannes en momenteel te zien is in de Nederlandse bioscopen. Alle favoriete Verhoeven-elementen zijn aanwezig. Bloot, bloed, seks, sterke blondines, religie en natuurlijk Jezus, die regelmatig terugkeert in de visioenen van de zeventiende-eeuwse non Benedetta: als ridder, minnaar en zelfs penisloos aan het kruis. Dit laatste is voor Benedetta het bewijs dat hij het goedkeurt dat zij een seksuele relatie begint met een andere non, Bartolomea. Menig christen zal zich opwinden over zo veel heiligschennis, maar de meeste commotie zal ongetwijfeld ontstaan over een Mariabeeldje dat door Bartolomea zo wordt bijgesneden dat het kan dienen als dildo voor Benedetta. Er zijn vast meer grote filmmakers die zoiets zouden kunnen verzinnen, maar er is er maar één die dat idee ook uitwerkt en het uitgebreid durft te tonen. Verhoevens historisch correcte uitleg over de Mariadildo is te horen in het interview dat we met hem hadden in Cannes. Ga hiervoor naar vprogids.nl/benedetta.

Cannes 2021: collega's en critici over Paul Verhoeven

Meer over Paul Verhoeven