VPRO Gids 40

2 oktober t/m 8 oktober
Pagina 14 - ‘Krasse knar’
papier
14

Cadeautje!

Je leest dit artikel gratis. Wil je meer van de VPRO Gids? Neem een abonnement. Nu 12 weken voor slechts 10 euro. Ik wil meer lezen →

Krasse knar

Hans van Wetering

Menigeen twijfelde of televisie de eerbiedwaardige leeftijd van zeventig jaar wel zou halen, maar het oude medium weigert de geest te geven. Waarom eigenlijk? ‘Mensen hebben behoefte aan ankerpunten.’

‘Wij onderbreken deze uitzending voor een verdrietige mededeling: tv is dood. De doodsoorzaak: verwaarlozing, want het treurige klootjesvolk zit liever op Facebook of Snapchat, YouTube, Twitter of Instagram, op Hyves of LinkedIn. Hoe dan ook, niemand zit meer gewoon een avondje lekker lineair voor de televisie. Niemand!’

Daan Windhorst en Ivo van Aart maakten in 2018 met RIP tv een serie herdenkingsprogramma’s waarin telkens de dood van een ander televisiegenre werd afgekondigd. ‘We wilden een afscheidsceremonie maken in de vorm van een programma,’ zegt Van Aart (1989), ‘alsof het al voorbij was, alsof televisie alleen nog in het verleden bestond en hoe we er dan op zouden terugkijken. Er zijn zo veel mensen die bijna trots zeggen dat ze de kabel uit de tv hebben getrokken, de televisie weggedaan hebben en een beamer hebben gekocht. Dat was twintig jaar geleden al mode. Wel denk ik dat lineaire televisie zoals het destijds bestond ten dode is opgeschreven. Het kijkerspubliek voor lineaire tv wordt steeds iets ouder en jongeren begrijpen het medium toch minder. Die zeggen vaak: ik heb überhaupt nooit een tv-abonnement genomen.’

‘Als het ene medium opkomt, wordt het andere doodverklaard. Televisie zou zelf ooit het einde van de radio brengen’

José van Dijck

Het was in diezelfde tijd dat programmamaker, producent, voormalig NTR-directeur en Big Brother-bedenker Paul Römer (1962) in een interview in De Groene Amsterdammer de doodsaanzeggers van repliek diende. ‘Internet kan nu nog geen vervanger zijn van televisie. Commerciële televisie is een massamedium dat alleen bestaat bij de gratie van het massabereik. Daarom willen adverteerders wel betalen. Is internet een bedreiging voor televisie? Op dit ogenblik absoluut niet.’

Reïncarnaties

En zo is het nog steeds, zegt Römer, tegenwoordig werkzaam bij Talpa Network. Innovaties als de iPad en iPhone hebben het scherm sindsdien losgemaakt van de muur, maar dat is niet per se ten koste gegaan van televisie. Ja, bij jongeren enigszins, al heeft het vooral tot gevolg gehad dat mensen veel meer videocontent zijn gaan consumeren, op veel meer momenten van de dag. Ondertussen heeft televisie nog steeds een functie als massamedium: als je de juiste dingen programmeert – sportwedstrijden, grote evenementen, programma’s met een livekarakter zoals The Voice – kun je nog altijd een heel breed, divers publiek bereiken, ook jongeren.’

Dat televisie op den duur alleen nog in bejaardenoorden wordt geconsumeerd, waarna de doodsrede kan worden uitgesproken, is iets wat er ook bij hoogleraar media en digitale samenleving José van Dijck (1960) niet in gaat.

‘Er zijn momenten op de dag dat je het fijn vindt dat het menu voor je wordt gekozen. Televisie voorziet daarin’

Paul Römer

In 2001, hetzelfde jaar dat Römer zijn vertrouwen uitsprak in het medium, hield Van Dijck haar oratie over ‘de toekomst van televisie en de digitale samenleving’. ‘Zo gaat dat altijd: als het ene medium opkomt, wordt het andere doodverklaard. Internet bestond nog nauwelijks, maar het zou het einde van televisie betekenen, zoals televisie zelf ooit het einde van de radio zou brengen. Televisie is wel veranderd onder invloed van het digitale netwerk. Zij wordt steeds veelzijdiger, kent vele reïncarnaties. Televisie kun je op twee manieren definiëren: als een drager, het toestel waarnaar je kijkt, maar ook als culturele vorm. Je kunt televisie kijken op je laptop, op je tablet, je kunt programma’s terugkijken. Er zijn nieuwe dragers gekomen, maar die culturele vorm blijft springlevend, ook voor de jongere generatie.’

Want of televisie daadwerkelijk stervende is hangt er maar helemaal van af hoe je het beestje definieert. Van Aart: ‘RIP tv kwam niet op lineaire televisie, maar is wel uitgezonden op een npo-kanaal. Is het dan geen televisie?’

Gedeelde momenten

Televisie als het centrale scherm in de kamer waar we met z’n allen tegelijkertijd kijken naar programma’s die voor ons zijn geselecteerd is misschien op z’n retour, maar voor televisie als ‘vorm van verhalen vertellen, als een niet eindigend verhaal’, zoals lector mediastudies Joke Hermes (1961, UvA en Hogeschool Inholland) het definieert, geldt dat al veel minder. ‘Televisie is deels dat centrale scherm in de huiskamer, deels de programmering, deels de gedeelde momenten – de live-events –, en die elementen blijven allemaal relevant, maar je hebt ze niet steeds allemaal nodig om het idee en het gebruik van televisie te onderhouden. Het is een vorm van audiovisueel verhalen vertellen, en ja, Netflix en YouTube reken ik grotendeels tot televisie, absoluut.’

het artikel gaat verder onder het programmaoverzicht

Televisie viert zeventig jaar televisie

Herm Edens, Je zou het moeten weten

Herm Edens, Je zou het moeten weten

In de vierdelige serie Je beste vriend vraagt Han Peekel tv-makers en kenners wat televisie voor hen heeft betekend. Met onder anderen Ad Visser, Joop van den Ende, Ria Bremer en Peter R. de Vries.
Zaterdag, NPO 1, 0.00 uur/woensdag 6, 13 en 20 oktober, NPO 1, 21.30 uur

In 70 jaar tv: Wat ging er door je heen? wordt het sportinterview door de jaren heen onder de loep genomen.
Zaterdag, NPO 1, 17.20 uur

Consumentenprogramma’s komen aan bod in 70 jaar tv: Consumentenprogramma’s – Van Exota tot woekerpolis en er is een speciale aflevering van Met het mes op tafel.
Zaterdag, NPO 2, 17.35 uur 

70 jaar satire, van A tot Z (coproductie van Human Factor en de VPRO) is een staalkaart van de Nederlandse tv-satire aan de hand van het alfabet (De A is van Arjen Lubach, de K van Koefnoen).
Zaterdag, NPO 3, 22.00 uur

Ook de NTR blikt terug op zeventig jaar televisie. Er worden herinneringen opgehaald aan jeugdprogramma’s en er is aandacht voor kunst, cultuur en politiek. 

70 jaar tv: Jeugd
Zaterdag, NPO 3, 13.40 uur

70 jaar tv: Levensbeschouwing
Zondag, NPO 2, 9.00 uur

70 jaar tv: Kunst & cultuur
Zondag, NPO 2, 14.00 uur

70 jaar tv: Televisie en politiek
Zondag, NPO 2, 20.35 uur

In het VPRO-programma Vreemder dan fictie: 70 jaar Nederlandse documentaire interviewen Sinan Can en Nicolaas Veul documentairemakers Heddy Honigmann, Cherry Duyns, Michiel van Erp, Gülsah Dogan, Tom Fassaert, Ester Gould en Sarah Sylbing.
Zondag, NPO 2, 19.15 uur

Voor Avrotros presenteert Harm Edens Je zou het moeten weten, een quiz  over de televisiegeschiedenis.
Zondag, NPO 1, 21.30 uur

In 70 jaar tv: Achtergronden bij het nieuws leidt Sven Kockelmann ons langs reportages en fragmenten uit binnen- en buitenland.
Zondag, NPO 2, 22.05 uur

In Het beste vandrama wordt gekeken naar de leukste, opvallendste en indrukwekkendste momenten uit Nederlandse series, van Ja zuster, nee zuster tot Goede tijden, slechte tijden.
Zondag, NPO 3, 23.15 uur

In 70 jaar tv: Persoonlijke verhalen bezoekt Anita Witzier mensen voor wie een bepaald programma of fragment veel heeft betekend.
Maandag, NPO 2, 18.50 uur

In 70 jaar tv: Special College tour gaan studenten in gesprek met Evan Spiegel, oprichter en CEO van Snapchat, over het veranderende medialandschap en de toekomst van televisie.
Maandag, NPO 2, 20.35 uur

70 jaar tv: Live! U was erbij… thuis is de titel van een programma over zeventig jaar livetelevisie, gepresenteerd door Herman van der Zandt. Met o.a. de eerste live-uitzending van Koninginnedag, de marathoninzamelingsuitzending Open het dorp en de terugkomst van de slachtoffers van de MH 17-ramp.
Maandag, NPO 1, 21.30 uur

Karbonkel – The Ugly Truth gaat over het cultfenomeen Karbonkel, dat van 1992 tot 2002 te zien was in de kinderserie Ik, Mik, Loreland en menig kind nachtmerries bezorgde.
Maandag, NPO 3, 22.20 uur

Voor dat laatste is volgens Römer al iets te zeggen sinds er YouTubekanalen zijn die geschematiseerd uitzenden. ‘Een paar jaar is bingewatchen het onderscheidende kenmerk geweest ten opzichte van lineaire televisie. Tegenwoordig zie je dat ook op video-on-demandplatforms nieuwe afleveringen van series per week worden uitgebracht, op vaste tijdstippen. Waarom doen ze dat? Omdat mensen in patronen denken. Je hebt als consument ook behoefte aan die ankerpunten. Als er te veel te kiezen is, is er uiteindelijk niets meer te kiezen, want dan weet je niet wat je kiezen moet. Je hebt een gids nodig. Televisie en zenders voorzien daarin. Er zijn ook momenten op de dag dat je het heel fijn vindt dat het menu voor je wordt gekozen. Die behoefte blijft nog heel lang. Ja, zelf heb ik ook een vast kijkpatroon. Sterker nog, als ik op Netflix zit en het is acht uur, dan onderbreek ik dat even om het journaal te kijken.’

Eventgevoel

Het achtuurjournaal als baken in een eindeloze zee van videocontent geldt ook voor Van Dijck. ‘Het geeft een rustpunt in de dag. Mensen vergeten dat vaak, bij televisie gaat het ook om rituelen en gewoonten.’

Die gewoonten voorspellen ook dat ouderwetse lineaire televisie echt nog wel even mee gaat, benadrukken Römer en Van Dijck: de helft van de Nederlandse bevolking is vijftig jaar of ouder, en zij zijn met televisie opgegroeid. De komende decennia is televisie sowieso veilig.

‘Er bestaat zoiets als gezamenlijkheid. Een eventgevoel, dat je samen iets ervaart. In je uppie naar een beamer kijken is toch anders’

Ivo van Aart

Het zijn in hoge mate ook sociale gewoonten. Het is misschien wel vooral dankzij de sociale functie van dat scherm aan de muur dat ‘ouderwetse’ televisie weigert te verdwijnen ‘Er bestaat zoiets als gezamenlijkheid,’ zegt Van Aart. ‘Een eventgevoel, dat je samen iets doet, ook al zeg je niets tegen elkaar, het doet iets met je als je samen iets ervaart. In je uppie naar een beamer kijken is toch anders. Dat is misschien wel iets dat nog wordt gedragen door jong en oud.’

Terug bij die jongeren dus. Dat lineair televisiekijken onder jongeren terugloopt staat vast, maar die jongeren komen wel in contact met tv-content, zegt Römer, via uitgesteld kijken, opgeknipt in TikTok- of in YouTubefilmpjes of op Facebook. ‘Dat is alleen nog lastig te meten. En het is ook niet gezegd dat jongeren voor altijd verloren zijn voor lineaire televisie. Ze kopen een huis, stichten een gezinnetje, en dan gaan ze dat scherm aan de wand misschien toch weer meer gebruiken.’

Autoriteitsfunctie

Römer zelf zit ondertussen niet stil. In september was op sbs 6 de eerste aflevering van Jachtseizoen te zien, gemaakt voor internet door Stuktv, en nu omgewerkt voor televisie, om zo jonge kijkers naar de zender te lokken in de hoop dat ze blijven hangen. ‘Ik denk dat jongeren op den duur dan ook dat gebruiksgemak gaan waarderen. Ik ben ervan overtuigd dat lineaire televisie zo diep in onze gebruikservaring is ingebed dat het nog heel lang een rol zal blijven spelen in onze mediaconsumptie, ook bij jongere generaties.’

‘Misschien dat het voor de mensen die nu achttien tot twintig zijn minder geldt, maar televisie heeft grappig genoeg ook voor makers van mijn generatie nog een soort autoriteitsfunctie,’ zegt Van Aart. ‘Online bereik je veel meer mensen die echt specifiek op zoek zijn naar hetgeen jij maakt en dit waarschijnlijk ook veel meer kunnen waarderen dan iemand die even heen en weer zapt tussen rtl 7 en npo 3, maar online voelt toch anders dan wanneer het op zondagavond om vijf over elf ergens wordt uitgezonden. Ik heb veel dingen voor het web gemaakt, maar als je wordt uitgenodigd om iets voor tv te maken, denk je toch: nu wordt het echt.’