VPRO Gids 5

29 januari t/m 4 februari
Pagina 10 - ‘‘Een gesprek mag best ontploffen’ ’
papier
10

Cadeautje!

Je leest dit artikel gratis. Wil je meer van de VPRO Gids? Neem een abonnement. Nu 12 weken voor slechts 10 euro. Ik wil meer lezen →

‘Een gesprek mag best ontploffen’

Inge ter Schure

Op 2 februari zendt Nooit meer slapen de 2000ste aflevering uit. Talloze gasten schoven in het holst van de nacht bij het cultuurradioprogramma aan om over hun werk te praten. Pieter van der Wielen, die de meeste uitzendingen presenteerde, neemt ons mee achter de schermen. ‘Ik vind een gesprek mislukt als ik iemand tekortgedaan heb.’

De straatverlichting is aan, net als de stoelverwarming van zijn oude Mercedes-sportwagen. Pieter van der Wielen is begonnen aan de rit van Leiden naar het Hilversumse Mediapark, een route die de interviewer al zeker 1500 keer heeft afgelegd voor het VPRO-radioprogramma Nooit meer slapen. Een doorsnee wagen om al die kilometers af te leggen, dat is niets voor hem. ‘Het is me weleens gebeurd dat ze dreigden salaris in te houden omdat ik in een sportwagen reed,’ grinnikt hij. ‘Dan verdiende je blijkbaar te veel.’

Van der Wielen (1974) trekt zich niets aan van dat soort ongeschreven wetten. Hij kiest graag zijn eigen pad. Misschien past de nacht daarom zo goed bij hem. Er wordt net wat minder op je gelet, je zit niet in het keurslijf van een format. Maar al die nachten in de studio, hoe doet hij dat? ‘Toen ik met het programma begon, dachten mijn vrienden dat ik het drie weken zou volhouden,’ zegt hij. Ook de VPRO had reserves: Teun van de Keuken stond stand-by als presentator voor het geval Van der Wielen zou omvallen. Maar dat gebeurde niet.

Pieter van der Wielen (l) en Tim Hofman

Pieter van der Wielen (l) en Tim Hofman

Veel had dit overigens niet veel gescheeld. De eerste zes jaar zond het programma elke werkdag twee uur lang uit vanaf middernacht. ‘Ik was dan rond drie uur ’s nachts thuis. De eerste week dronk ik dan een glas wijn en hoorde ik op een gegeven moment de postbode zijn ronde maken. Dat hield ik niet lang vol, want de volgende dag begon de voorbereiding voor de nieuwe uitzending: boeken lezen, voorstellingen of musea bezoeken, oude interviews lezen en luisteren. Niet alleen van de gast met wie ik een uur zou praten, maar ook van degene die in een korter rubriekje iets kwam vertellen.’

Redding

Een privéleven kun je dan wel vergeten. ‘Ergens in 2019 leerde ik mijn vriendin Iris kennen. Als zij me dan vroeg wat we gingen doen in het weekend zei ik: “Vrijdag moet ik naar een voorstelling in Bellevue, zaterdag naar het theater in Almere en zondagmiddag naar een expositie in Enschede. Als je wil, mag je mee.” Waarop Iris antwoordde: “Ik ga echt niet het hele weekend jouw werk doen.” Groot gelijk natuurlijk. Het is dus mijn redding geweest dat we een uur zendtijd zijn kwijtgeraakt. Voor het programma en voor de culturele wereld is het jammer. Er is nu veel minder ruimte voor jonge makers om hun verhaal te vertellen.’

‘Als je in iemands leven duikt, is er altijd wel iets interessants te ontdekken’

Pieter van der Wielen

Het programma wordt nog altijd op een intensieve manier voorbereid. Presentator en redacteur duiken allebei één tot anderhalve dag in het werk en in het leven van een gast, en delen hun bevindingen met elkaar. ‘Toen we net begonnen waren, moesten we het wiel uitvinden. Nu is de redactie een geoliede machine en zijn de voorbereidingen van enorm hoge kwaliteit.’ Mensen zijn wel eens verbaasd als ze horen hoeveel tijd er gaat zitten in het maken van een uur radio. Van der Wielen: ‘Ik kreeg ooit een telefoontje van de VPRO: “Zeg, je maakt vier uur radio. Wat doe je die andere 32 contracturen eigenlijk?”’

Wel is hij door de jaren heen losser geworden. ‘Ik lees niet meer het hele oeuvre van een gast, alleen het nieuwste boek. Gesprekken zijn het leukst als we in een flow komen en de gast mij verrast.’ Een blaadje met vragen heeft hij in al die jaren nog nooit voor zijn neus gehad. De regisseur print de inleiding uit in de studio, verder doet hij alles uit zijn hoofd. Een tas heeft hij nooit bij zich.

het artikel gaat verder onder dit kader

Cadeautjes uitpakken

Lotje IJzerman

Lotje IJzerman

Nooit meer slapen is een selffulfilling prophecy,’ zegt Lotje IJzermans (1959), bedenker, oud-eindredacteur en presentator van de vrijdagnachtuitzending. ‘Ik riep dat ik aan het begin van de nacht een cultureel radioprogramma voor een breed publiek wilde maken. Uiteindelijk gingen mensen daarin geloven en is het gelukt.’ IJzermans zorgde vijf jaar lang dat alles achter de schermen op rolletjes verliep. Ook rekte ze de grenzen van het programma op. ‘Ik weet nog dat we Marlies Dekkers een uur te gast hadden. Sommige VPRO-collega’s vonden dat onvoorstelbaar, een bh-ontwerper in een cultureel programma. Maar ook zij is een maker met een visie.’

Eind 2018 kreeg IJzermans een burn-out. ‘Alleen managen voedde me niet, het zoog me leeg. Ik ben mijn halve leven ook presentator geweest, maar bij Nooit meer slapen mocht dat niet zolang ik ook eindredacteur was.’ Na twee jaar radiostilte was de tijd er wel rijp voor. Sinds begin vorig jaar is IJzermans de vaste interviewer op vrijdag. ‘Toen ik weer achter de microfoon zat, merkte ik meteen hoe erg ik het gemist had om een doorgeefluik te zijn van mooie verhalen.’

De mooiste gesprekken van het afgelopen jaar? IJzermans kan bijna niet kiezen. ‘Arnon Grunberg vond ik best spannend. De man liet ellenlange stiltes vallen voordat hij antwoord gaf. Lale Gül sprak ik al voordat ze haar familie verliet. Jett Rebel kwam tijdens de begintune binnenhollen, waarna ik direct begon over zijn overwonnen verslaving. Dat viel gelukkig goed. Met Hugo Borst had ik een enorme klik, terwijl ik niets van voetbal weet. En Roeland Fernhout zei: “Ik heb zo’n leuk voorgesprek gehad met je redacteur, kom daar nog maar eens overheen!”’

De presentatoren kiezen hun gasten niet zelf. ‘Daardoor is het alsof ik elke week weer een cadeautje mag uitpakken. Er zit een ontzettend goed team achter het programma, dat wil ik graag gezegd hebben. Door die intense voorbereiding onderscheiden we ons van andere programma’s. Gasten waarderen het en hopelijk hoor je dat ook terug in de gesprekken.’

Krentenbollen

Vannacht interviewt Van der Wielen presentator Tim Hofman over het nieuwe seizoen van Over mijn lijk. ‘Wat ik van Hofman wil weten? Ik ben benieuwd naar zijn geldingsdrang. Mensen die op televisie komen zien zichzelf vaak als centrum van het universum. Maar als je kijkt naar Over mijn lijk, dat over jonge mensen gaat die ongeneeslijk ziek zijn, realiseer je je dat er weinig zo futiel is als programmaatjes maken. Ik ben benieuwd in hoeverre Tim Hofman kan uitzoomen en relativeren.’

Van der Wielen voert persoonlijke gesprekken, dag in dag uit, en dat al jarenlang. Lukt het dan wel om nieuwsgierig te blijven naar elke gast? ‘Als ik niet nieuwsgierig ben,’ zegt hij, ‘dan ben ik niet goed voorbereid. Als je in iemands leven duikt, is er altijd iets interessants te ontdekken.’

‘Henny Vrienten zei: “Oh, wat gaaf om je te ontmoeten!” Dat was voor mij een totale omkering van de werkelijkheid’

Starstruck is hij zelden, maar er zijn wel bijzondere momenten die hem bijgebleven zijn. Terwijl hij de slagboom voor de studio opent, vertelt Van der Wielen: ‘Toen Henny Vrienten kwam, zei hij tegen me: “Oh, wat gaaf om je een keer te ontmoeten!” Dat was voor mij een totale omkering van de werkelijkheid.’ Ook het interview met Peter R. de Vries zal hij niet snel vergeten. ‘We hebben het toen overdreven lang over krentenbollen gehad. Het zegt iets over die man dat hij in de rechtszaal een krentenbol zat te eten, terwijl Willem Holleeder hem boos aankeek. De ultieme manier om te laten zien dat je niet onder de indruk bent. Op een paar websites is dat krentenbollenverhaal opgepikt en na de moord op Peter R. de Vries had iemand een zak krentenbollen op die plek gelegd. Dat vond ik echt ontroerend.’

Ongemakkelijk

De studio is nagenoeg uitgestorven op dit nachtelijke uur. De stress van overdag is verdwenen, alleen regisseur Zehra Kaya is lichtelijk onrustig: de printer is kapot, dus ze kan Van der Wielens inleiding niet afdrukken. ‘Ach joh, dan lees ik het wel vanaf mijn telefoon,’ stelt hij haar gerust. Normaal gesproken is hij een kwartiertje voor de uitzending in de studio, om niet al zijn kruit te verschieten met de gast. Speciaal voor de fotograaf is hij eerder gekomen en een halfuur voor de uitzending zit hij al met Tim Hofman te praten.

Nadat ze alle printers in het gebouw heeft uitgeprobeerd, is het regisseur Zehra een minuut voor de uitzending toch gelukt de tekst uit te draaien. Na zijn inleiding gooit Van der Wielen direct een steen in de vijver. ‘Tim, vertel eens over je geldingsdrang?’ Hofman lijkt enigszins overrompeld door de directe vraag. ‘Waarom begon je daarmee?’ vraagt hij na afloop van het gesprek. Van der Wielen antwoordt: ‘We zaten veel te gezellig te kletsen van tevoren, ik wilde niet dat het gezapig zou worden.’ Even de boel op scherp zetten.

beluister hier de aflevering met Tim Hofman

Pieter van der Wielen (l) en Tim Hofman

Pieter van der Wielen (l) en Tim Hofman

De vaste luisteraar weet dat Van der Wielen directe vragen niet schuwt. Zo opende hij het interview met acteur Helmert Woudenberg met de vraag: ‘Je vader was ss’er, je opa zat bij de nsb. Hoe heeft dat jou gevormd?’ En tegen schrijver Esther Gerritsen zei hij: ‘We hebben het over ongemak en ons gesprek is ook ongemakkelijk. Vind je het eigenlijk nog leuk?’ Esther kon dat niet beamen. ‘Je moet risico’s nemen in een gesprek,’ aldus Van der Wielen. ‘Het is niet erg als het dan ontploft, zolang het maar integer is. Ik vind een gesprek mislukt als ik iemand tekortgedaan heb.’

Na de uitzending met Tim Hofman is het nog stiller in de radiostudio. Met zijn pasje opent Van der Wielen de vele deuren en poorten die hem naar de donkere parkeerplaats voeren waar zijn oude Mercedes op hem wacht. De night rider van de radio draait de snelweg naar Leiden op. Naar huis, en dan naar bed. Geen wijntje, dat doet hij niet meer na de uitzending. Morgen wacht er weer een nieuwe gast: Teun van de Keuken, de man die nooit zijn invaller werd.

Op woensdag 2 februari zendt Nooit meer slapen voor de 2000ste keer uit. Te gast is Femke van der Laan. Zij schreef Aan de randen van de dag, een openhartig boek over het leven met haar in 2017 overleden man Eberhard van der Laan.

Podcast

De podcast van Nooit meer slapen wordt steeds populairder, per maand zijn er ruim honderdduizend unieke gebruikers. Voor de 2000ste aflevering wordt er een speciale podcast opgenomen. Wilfried de Jong interviewt Pieter van der Wielen en Lotje IJzermans. Te beluisteren via de podcastapps en te bekijken op de website van de VPRO. Zie ook: bit.ly/NMS-podcastlink.