VPRO Gids 13

26 maart t/m 1 april
Pagina 10 - ‘Hard en veilig’
papier
10

Cadeautje!

Je leest dit artikel gratis. Wil je meer van de VPRO Gids? Neem een abonnement. Nu 12 weken voor slechts 10 euro. Ik wil meer lezen →

Hard en veilig

Inge ter Schure

In sketchprogramma Seef spees fileren makers met verschillende culturele achtergronden de Nederlandse samenleving. ‘We maken soms harde grappen, maar het zijn wel grappen met een doel.’

Kendrick Etmon, Romana Vrede en en Denzel Goudmijn

Gesprekken over racisme en ongelijkheid zijn meestal serieus. En moeilijk. De een is bang om op iemands tenen te gaan staan, een ander voelt zich aangevallen en een derde wordt moedeloos omdat ze alweer moet uitleggen dat institutioneel racisme wel degelijk bestaat. Wat als je al die pijnpunten nu eens uitvergroot en er de draak mee steekt? Dan krijg je Seef spees, een satirisch sketchprogramma waarin de Nederlandse maatschappij wordt gefileerd.

Keke Keukelaar

‘De enorme bevlogenheid achter de schermen is voor mij net zo belangrijk als de uitkomst’

Anouk Kamminga
Anouk Kamminga

Anouk Kamminga

Idee voor het programma komt van Clarice Gargard en Hasna El Maroudi van het feministische platform Lilith Magazine. Zo’n anderhalf jaar geleden presenteerde Gargard de gespreksavond Nederland, we moeten het hebben over racisme voor de VPRO. ‘Ik wilde het thema op de kaart houden en nodigde Clarice en Hasna uit voor een brainstorm,’ vertelt Anouk Kamminga, hoofdredacteur Media van de VPRO. ‘Ik ken hen als serieuze journalisten, dus ik dacht: zij willen vast een diepgravend programma over racisme maken, maar ze verrasten me direct.’ Humor, dat moest het worden. Satire. Om nieuwe inzichten te krijgen en discussies op gang te brengen. En om de kijkers te vermaken natuurlijk, en liefst ook te ontregelen. Want humor moet geen huiswerk worden.

Klein obstakel: Gargard en El Maroudi hadden geen ervaring in het maken van satire. Dus verzamelden ze een team creatievelingen om zich heen, ieder met een eigen inbreng. Regisseur Giancarlo Sanchez bijvoorbeeld, die niet alleen duistere series als Mocro Maffia en Ares maakt, maar ook het absurdistische Joardy Season. En comedian Soundos El Ahmadi, die naast haar film Meskina en haar voorstelling Comeback Kid ook nog tijd wist vrij te maken voor Seef spees.

Huilie huilie

Soundos El Ahmadi vertelt waarom ze zin had om een humoristisch programma over onrecht en ongelijkheid te maken. ‘Niet om te zeuren hoor, maar er worden altijd grappen gemaakt óver mensen van kleur, maar nooit door henzelf. Ik heb elke week wel een redacteur van een talkshow aan de lijn, dat ben ik spuugzat. Ze willen alleen maar dat je huilie huilie doet. Nou, ik heb geen zin om me in een slachtofferrol te laten drukken. Liever zet ik pijn om in verhalen, in mijn voorstellingen doe ik dat ook. Humor maken van je pijn is een goede remedie tegen depressief thuiszitten.’ De humor in Seef spees beviel haar meteen. ‘Toen ik het script las, dacht ik: dit is zo weird, I love it.’

Wayta Monzón

‘Er worden altijd grappen gemaakt óver mensen van kleur, maar nooit door henzelf’

Soundos El Ahmadi
Soundos El Ahmadi

Soundos El Ahmadi

Ook Giancarlo Sanchez mag de samenleving graag op de hak nemen. ‘Er wordt altijd zo gewichtig gedaan over de verschillen tussen mensen. Dat is de saaiste manier om tot elkaar te komen. Toen ik hoorde dat ze mensen die je niet vaak op televisie ziet een platform wilden bieden, begon het bij mij te kriebelen. En nadat ik iedereen achter het project had leren kennen, was ik helemaal verkocht.’

De mix van mensen met uiteenlopende culturele achtergronden levert comedy op die we nog niet kennen, denkt Sanchez. ‘We hebben niet de illusie dat het programma Nederlanders zal verbroederen, maar ik weet wel zeker dat het herkenbaar is voor kijkers met een biculturele achtergrond. Ik ben opgegroeid met Nederlands cabaret: Hans Teeuwen, Theo Maassen, Van Kooten en De Bie. De Nederlandse comedytraditie is wezenlijk anders dan waar ik en mijn vrienden op de middelbare school om moesten lachen. De onbehoorlijke grappen van de Marokkaanse slager en de Turkse kledingmaker, of de humor van mijn vrienden die de vuilnis ophalen. Als je je eigen achtergrond combineert met je ervaringen in Nederland en invloeden van Amerikaanse comedians als Eddy Murphy krijg je comedy van een ander kleurtje. No pun intended.

Wat is een safe space?

De titel van het programma, Seef spees, is een fonetische weergave van de Engelse term safe space.

Dit concept is afkomstig uit de psychotherapie: iemand die met traumatische ervaringen kampt moet hier op een veilige plek over kunnen praten.

Tegenwoordig wordt met het begrip ook verwezen naar plaatsen waar mensen niet geconfronteerd worden met transfobe, seksistische of racistische uitspraken.

Zelfhaat

Wat gaan we zien in Seef spees? Een sketch navertellen is bijna nooit grappig, maar om toch een kleine indruk te geven: een zwarte vrouw wordt plots exorbitant rijk door de verkoop van haar crypto en verandert daardoor langzaam in een witte man. Moordlustige zombies gaan op huizenjacht. Turkse broers maken zichzelf belachelijk door elkaar voor te liegen over hun leven. ‘Het programma is niet zwart tegen wit,’ zegt hoofdredacteur Anouk Kamminga. ‘De hele maatschappij wordt ontleed.’

Noraly Beyer kondigt als nieuwslezer met de nodige ironie het programma aan en af. De sketches worden aan elkaar gepraat door ‘zes willekeurige mensen die de omroep met zorg van straat heeft geplukt’ en die ‘onder de bezielende leiding van een diversiteitscoach’ het gesprek met elkaar aangaan. Onmiddellijk wordt het concept van een safe space op de hak genomen. De groep zit in een gymzaal waar, volgens de coach, ‘alles mag en niets moet. Je kunt alles zeggen, het is een safe space.’ Vervolgens vliegen de oordelen door de ruimte. Zo roept Soundos El Ahmadi tegen een andere deelnemer: ‘Waarom heet jij Kevin? Ik zie toch dat jij geen Kevin bent? Je bent Marokkaans. Heb je zelfhaat ofzo?’

VPRO

‘Om grappen moet je elkaar niet afmaken. Kun je dat tegen de woke politie zeggen?’

Giancarlo Sanchez
Giancarlo Sanchez

Giancarlo Sanchez

‘Een echte safe space, die bestaat niet,’ zegt El Ahmadi. ‘We leven niet in een unicorn universe, helaas. Voor mij is de enige safe space mijn hoofd, mijn fantasie, waar ik kan bedenken wat ik wil.’ Toch, zegt El Ahmadi, voelde ze zich tijdens de opnames wel vrij om haar ideeën te spuien. ‘Meestal ben ik de enige vrouw van kleur op een set. Altijd voel je de hiërarchie, de machtsspelletjes. Dat was nu totaal niet aan de hand. Ik vertrouwde mijn collega’s en daardoor kon ik naar hartenlust improviseren. Dan komen de mooiste dingen naar boven.’ Die losse sfeer probeerde regisseur Sanchez bewust te creëren op de set. ‘Acteurs moeten zich vrij voelen en op hun gemak zijn. Alsof je aan het chillen bent met een camera erbij.’

Heilige huisjes

Om de grappen te maken die ze wilden maken, moesten de makers de angst loslaten om op iemands tenen te trappen. ‘We zijn geconditioneerd om niet alles tegen elkaar te zeggen,’ vertelt Giancarlo Sanchez. ‘Thuis zeggen mensen ongegeneerd wat ze hinderlijk of opvallend vinden aan de bruine en witte medemens. Als je dit buiten de muren van je eigen huis uitspreekt, voelt het ineens heel stout. Maar dat is fokking onzin.’

Elke grap maken die in je opkomt, betekent onherroepelijk dat je mensen zult kwetsen. Maar daar laat Sanchez zich niet door weerhouden. ‘Om grappen moet je elkaar niet afmaken. Kun je dat tegen de woke politie zeggen? Ik snap dat mensen boos worden op een politicus die een onaangename opmerking maakt. Maar als een grappenmaker op een podium iets zegt wat je niet bevalt, tja, dan is dat waarschijnlijk ook de bedoeling. We leven niet in een wereld waarin je nooit gekwetst wordt.’

Sanchez ziet wel in dat onder het mom van een grap ook zeer enge dingen gezegd kunnen worden. ‘Wanneer is iets nog humor? Die grens is lastig te trekken. Wat ik wel weet: je mag overal tegenaan schoppen. Mijn generatie is opgegroeid met South Park. Zij hebben me geleerd dat er geen heilige huisjes zijn. Ik denk dat we in Seef spees soms harde grappen maken, maar het zijn wel grappen met een doel: ze laten je in de spiegel kijken. Niet met een geheven vingertje, maar om te laten zien dat je meer op je medemens lijkt dan je misschien denkt.’

Experiment

Doordat de culturele diversiteit van de makers benadrukt wordt, is de kans groot dat kijkers die Seef spees niet leuk vinden of niet snappen negatief zullen reageren: een programma dat alleen maar woke wil zijn, weggegooid belastinggeld. Je kunt de hatelijke reacties nu al bedenken. ‘We hebben daar veel over gepraat met elkaar,’ zegt Anouk Kamminga. ‘Die kritiek zal vast komen, maar ik hoop ook dat mensen het experiment omarmen. Het programma is in vrij korte tijd met een relatief laag budget in elkaar gezet. Het is niet gelikt, het voelt underground aan. We hebben veel nieuwe makers een kans gegeven zich te ontwikkelen. De enorme bevlogenheid achter de schermen is voor mij net zo belangrijk als de uitkomst. Ik hoop dat we een tweede seizoen mogen maken om verder te kunnen bouwen op het talent van de groep.’

Het rauwe en ongepolijste is de kracht van het programma, denkt ook Soundos El Ahmadi. Of Hilversum er structureel door zal veranderen? ‘Nee, dat denk ik niet,’ zegt de comedian. ‘Misschien opent het de ogen van sommige mensen. En ik hoop dat kijkers de representatie waarderen. Als dat gebeurt, ben ik al happy. Ik heb niet veel nodig om gelukkig te zijn.’ Tot slot relativeert El Ahmadi: ‘We kunnen het verhaal heel ingewikkeld en maatschappelijk relevant maken. Maar uiteindelijk zijn wij ook gewoon maar een paar mensen die een leuk sketchprogramma aan het maken zijn.’

Seef spees

maandag

npo 3 21.25-21.55

30 minuten

NPO Start

Van dezelfde regisseur