VPRO Gids 1

1 januari t/m 7 januari
Pagina 10 - ‘Troubles in Limburg’
papier
10

Cadeautje!

Je leest dit artikel gratis. Wil je meer van de VPRO Gids? Neem een abonnement. Nu 12 weken voor slechts 10 euro. Ik wil meer lezen →

Troubles in Limburg

Hugo Hoes

Dramaserie The Spectacular is gebaseerd op een aanslag die de IRA in 1990 pleegde in Roermond. Daarbij kwamen twee Australische toeristen om het leven. Journalist Paul van Gageldonk reconstrueerde deze gebeurtenis in Ruger.357 – De IRA in Limburg.

De Markt in Roermond, vlak na de IRA-aanslag op 27 mei 1990

Paul van Gageldonk

Paul van Gageldonk

Onlangs verscheen een herdruk van Ruger.357 – De IRA in Limburg, met daarin een nieuw hoofdstuk over de rol van informanten bij deze terreurorganisatie. ‘Omdat er de afgelopen jaren steeds meer nieuwe feiten bekend zijn geworden over hun rol,’ aldus Paul van Gageldonk (1952), de journalist die het boek schreef.

‘In 2015 was het precies 25 jaar geleden dat er in Roermond een aanslag werd gepleegd door de IRA. Het jaar daarvoor bezochten twee leden van het rechercheteam dat destijds met die zaak bezig was de redactie van De Limburger. Ze dachten dat het vanwege die verstreken kwarteeuw misschien wel nuttig was om een boek te schrijven. Ik kreeg twintig A4’tjes, een samenvatting van het proces-verbaal en daarmee begon het. Vervolgens ben ik een jaar bezig geweest om iedereen in binnen- en buitenland te spreken die er ook maar iets mee te maken. Bij die politiemensen zat een hoop frustratie omdat de verdachten werden vrijgesproken. Zij waren er heel intensief mee bezig geweest en hadden veel bewijsmateriaal verzameld, maar dat bleek voor de rechter toch niet genoeg. Vanuit de Randstad verdween alle aandacht ook weer snel. Misschien vanwege het feit dat Limburg vrij ver weg was en alleen Britse militairen beoogd doelwit waren. Voor Limburg was het traumatisch. De angst voor meer aanslagen heeft er daar nog wel een tijd ingezeten.’

Het was niet de eerste IRA-aanslag in Nederland.

Van Gageldonk: ‘In Den Haag was in 1979 de Britse ambassadeur Richard Sykes doodgeschoten. Vermoedelijk door de IRA en eerlijk gezegd was ik dat ook vergeten. In 1988 werden er bijna tegelijkertijd twee dodelijke aanslagen gepleegd op Britse militairen in Limburg, een daarvan was ook al in Roermond. Blijkbaar werd dat niet echt gelinkt aan Nederland. Twee jaar later, in 1990, werden de Australische toeristen vermoord.’

De Australische toeristen in Amsterdam, waar ze op 27 mei 1990 een rondvaart maakten

De IRA-leden spraken Engels, hoe bleven ze onder de radar?

‘De IRA was georganiseerd in cellen, asu’s, Active Service Units. Kleine groepjes die zo min mogelijk opvielen. In het Duitse Rijngebied woonden 100.000 Ieren, dus dat was een perfecte plek. Ook om steun te verkrijgen. Bovendien was er vrij grensverkeer tussen Nederland en Duitsland. Limburg was ideaal voor hit-and-runacties. Je pleegt een aanslag, hup de grens over, en je bent weer even uit beeld. Dat was de voornaamste reden om hier toe te slaan.’

Een dubbele vergismoord.

‘Absoluut. Een van de domste acties ooit van de IRA. Zeer amateuristisch. Men heeft gewoon de inzittenden van de eerste de beste auto met een Brits kenteken gekozen. Veel Britse soldaten die in Duitsland gelegerd waren gingen uit in Roermond, dus de gedachte was niet onlogisch. Maar dit waren toeristen die op weg naar de ferry in Calais verdwaald waren en in Roermond belandden.’

‘Een aanslag laat zien dat je nog steeds een club bent om rekening mee te houden’

Paul van Gageldonk
Verkeerd moment, verkeerde plaats.

‘Dat kun je wel zeggen, ja.’

Een impulsaanslag.

‘Vanuit Noord-Ierland werd deze IRA-cel behoorlijk onder druk gezet om eens wat te gaan doen. Dat zou kunnen verklaren waarom een goede voorbereiding ontbrak. Ondertussen speelde ook dat achter de schermen inmiddels de vredesonderhandelingen waren begonnen. Een aanslag laat zien dat je nog steeds een club bent om rekening mee te houden.’

Heeft de IRA ze intern gestraft?

‘Nee, bij een vergismoord gebeurde dat niet. Wel als je informatie doorspeelde. Dit soort fouten kwam zelden voor. De meeste aanslagen waren goed voorbereid, maar de cel in het grensgebied was blijkbaar niet zo capabel.’

De vermoedelijke daders zijn wel opgespoord.

‘Op een na, Desmond Gere. Die was de dagen voor de aanslag in Nederland en had ook contact gehad met degenen die terechtstonden.’ 

‘In Groot-Brittannië was men echt woedend’

Paul van Gageldonk

’Hij is direct na de aanslag teruggekeerd naar Noord-Ierland en twee maanden later door de sas, het elitekorps van het Britse leger, geliquideerd bij een IRA-munitiedepot. Die is verraden. De Nederlandse recherche had hem graag gesproken, maar ze waren te laat.’

- artikel gaat verder na kadertekst -

‘Het script is niet heilig’

Willem Bosch schreef en regisseerde de vierdelige internationale VPRO-dramaserie The Spectacular, met rollen voor onder anderen Hadewych Minis en Michel Sluysmans. ‘We moesten waken voor nostalgie.’

HUGO HOES

Hoe oud was u tijdens de aanslagen?

Willem Bosch (1986): ‘In 1988 was ik twee en in 1990 vier, dus ik heb daar geen actieve herinnering aan. Ik kom wel uit een behoorlijk katholiek Brabants gezin en mijn vader was nogal uitgesproken over het Noord-Ierse conflict. Rond de Oranjemarsen riep hij altijd dat al die protestanten schurken waren. In die zin kreeg ik er wel wat van mee. Hij heeft mij een behoorlijk gekleurd wereldbeeld opgelegd, maar dat zie je niet terug in de serie.’

Deze dramaserie is gebaseerd op ware gebeurtenissen. Maakt dat het schrijven van een scenario lastiger?

‘Mmm. Uiteindelijk is het proces redelijk hetzelfde. Je weet wat er gebeurd is, maar je maakt er fictie van. In de serie nemen we afstand van de feiten, bedenken we er intriges bij en proberen we de sfeer, en de terreur ook, zo echt mogelijk weer te geven. Het is een andere manier van werken. Je hebt te maken met een beperking, maar het is ook prettig om bezig te zijn met iets dat uit het leven gegrepen is. Daarnaast hebben kijkers misschien al voorkennis of bepaalde verwachtingen. Het was ook bijzonder om te zien hoe de Britse en Ierse acteurs het script lazen. Voor hen is het nog steeds een heel beladen onderwerp – logisch. In Groot-Brittannië wordt echt nooit iets gemaakt waarin de menselijke kant van de IRA naar voren komt. Dit is geschreven met distantie, onafhankelijk, en de Ierse acteurs wezen mij er soms op dat zinnen niet de juiste toon hadden. Die veranderde ik dan.

In uw eigen tekst?

‘Voor veel regisseurs is de tekst heilig. Meestal hebben ze die niet zelf geschreven en kunnen ze hem moeilijk zomaar veranderen. Misschien is er wel maanden over nagedacht, terwijl ik alles als schrijver uit mijn duim heb gezogen en zo’n zin dus ook makkelijk kan veranderen. Ik wil gewoon een verhaal vertellen, dat script moet daarbij helpen en dus niet heilig zijn. Het kan ook gewoon de prullenbak in. Veel makers denken daar anders over.’

Voor kijkers is dít voortaan wat er gebeurd is in Roermond.

‘Dat geldt natuurlijk voor veel dingen in de filmgeschiedenis. Wij hebben ook een beeld van het Wilde Westen dat volledig gebaseerd is op westerns uit de jaren zestig en zeventig, maar zo zag het er natuurlijk helemaal niet uit. Clint Eastwood op een paard met de muziek van Ennio Morricone op de achtergrond. Heeft niets te maken met het echte Wilde Westen. Je krijgt altijd een beeld voorgeschoteld dat door latere generaties wordt bepaald. Wij moesten ook waken voor jarentachtig- en jarennegentignostalgie, met overal rokende mensen, gekke kapsels en schoudervullingen. Daar moet je van wegblijven, anders wordt het Toen was geluk heel gewoon.

U moest casten tijdens corona.

‘Krankzinnig. Alles via Zoom. Normaal speelt een acteur de scène voor je neus en zeg je: ik bel je nog wel. Nu moesten ze een scène opnemen en die opsturen. Audities werden gesprekken: praten over het onderwerp en de serie. Dan merk je dat de een heel veel wil vertellen en de ander alleen een rol wil spelen. Is ook prima, maar ik heb het liefst acteurs die mee­denken.’

The Spectacular heeft een internationale cast en speelt zich af in vijf landen.

‘Vanwege corona hebben we bijna alles nagebouwd in een grote studio. Normaal krijg je daar geen handen voor op elkaar. Nu was er geen keus en uiteindelijk bleek dat het niet per se duurder was. In Nederland is het gebruikelijk om op locatie te filmen. Nu zat alles bij elkaar. Scheelde enorm in reistijd, transportkosten en catering. Het moment suprême moesten we buiten draaien op de Markt van Roermond, te midden van vijftien cafés met terras. Die zouden we moeten afhuren, maar drie dagen voor de opname sloot de horeca. Hadden wij opeens een beetje mazzel.’

Er was een belangrijke getuige.

‘Een Roermondenaar die elke dag naar de politiescanner luisterde en vaker tips gaf. Hij is opgevoerd als kroongetuige en zei de verdachten duidelijk te hebben herkend in een voorbijrijdende auto. De beroemde professor W.A. Wagenaar heeft aangetoond dat hij ze hooguit anderhalve seconde heeft kunnen waarnemen. Geen sterke getuigenis. Daar kwam bij dat de Oslo-confrontatie onbruikbaar was geworden, omdat de politie de foto’s van de verdachten daarvoor al in de media had verspreid. In eerste instantie werd slechts een van de vier verdachten veroordeeld, maar in hoger beroep ging ook hij vrijuit.’

Er is niemand veroordeeld?

‘Nee, en in Groot-Brittannië was men echt woedend. De rechtspraak verloopt hier ook anders dan daar. In Nederland moet er honderd procent bewijs zijn, 99,9 procent is niet voldoende.’

Had de aanslag voorkomen kunnen worden?

‘Ik denk het wel. De verdachten die terechtstonden waren voordat ze gepakt werden al een tijdje actief in het grensgebied. Ze waren ook al in beeld bij inlichtingendiensten en die konden hun foto’s zo uit het archief halen. Men had ze best wat scherper in de gaten kunnen en dat is, ook volgens het rechercheteam, onvoldoende gebeurd. Over wat daar weer achter zit bestaan allerlei theorieën.’

Zoals?

‘Bijvoorbeeld dat de IRA zwaar geïnfiltreerd was door Britse inlichtingendiensten, die het belangrijker vonden om een informant te beschermen dan een aanslag te voorkomen. Wanneer je een belangrijke informant hebt met wie je mogelijk de hele organisatie kunt oprollen, wil je misschien wel de andere kant op kijken als er iets gebeurt. Men wist bijna alles. Daar gaat het nieuwe hoofdstuk over.’

Opnames voor The Spectacular op de Markt in Roermond, 2020

Patrick Magee, de maker van de bom die in 1984 premier Thatcher bijna het leven kostte in Brighton, was ook in Limburg.

‘In ieder geval in Nederland, maar wat zijn eventuele rol bij de aanslagen hier was is nog steeds niet opgehelderd. Ik correspondeer nog met hem, maar specifieke vragen daarover beantwoordt hij niet. Bij de presentatie van mijn boek heeft hij een lezing gehouden en dit veroorzaakte nogal wat commotie, met name onder de Britten in Nederland. Die vonden dat niet erg kies. Wij hadden hem gevraagd omdat hij al een tijd op de vredestoer was. Magee had erkend dat hij foute dingen had gedaan en heeft vervolgens toenadering gezocht tot de nabestaanden van de slachtoffers.’

Uw boek heet Ruger.357.

‘Op de begrafenis van een IRA-lid werden ooit Britse rechercheurs ontdekt en die zijn toen overmeesterd en ontwapend. Daarbij is een Ruger.357 afgepakt en die revolver is daarna verschillende keren gebruikt door de IRA. In Roermond zijn de slachtoffers met kalasjnikovs neergemaaid, maar daarna is er met die Ruger.357 nog een keer op ze geschoten. Symbolisch voor de werkwijze van de IRA.’

Een visitekaartje.

‘Ja. Dit waren wij en het kan weer gebeuren.’

The Spectacular
NPO 3, zondag 2 januari 21.15-22.14 uur

Paul van Gageldonk
Ruger.357. De IRA in Limburg . Reconstructie van een waargebeurd verhaal