cadeautje!

Je leest dit artikel gratis. Wil je meer van de VPRO Gids? Neem een abonnement. Ik wil meer lezen

Land in puin

Elja Looijestijn

Sakir Khader ziet het als zijn missie om de verhalen uit het Midden-Oosten aan de wereld te vertellen. ‘Als er artilleriebeschietingen zijn, verstop ik me onder een olijfboom.’

Wat bezielt iemand om door mijnenvelden te lopen of naar een stad te reizen die dagelijks wordt gebombardeerd? Voor Sakir Khader (29) is die vraag makkelijk te beantwoorden. Al sinds zijn dertiende wil hij oorlogsverslaggever worden. ‘Ik wil een brug slaan tussen de Arabische en de westerse wereld. Oorlog en conflict zijn altijd aanwezig geweest in mijn leven.’ Khader komt uit een familie van Palestijnse Vlaardingers. Zijn opa verhuisde in de jaren zestig als gastarbeider naar Nederland, zijn moeder kwam op haar achttiende als jonge bruid naar Vlaardingen.
In de zomervakanties ging het gezin naar Nablus, oorlog of niet. ‘Toen de tweede intifada begon, was ik negen jaar. Ik zag op het nieuws ineens geweld in de stad waar ik altijd speelde met mijn vriendjes. Mijn beste vriend was mijn achterneefje, we waren twee avonturiers. In 2002 is hij doodgeschoten door een Israëlische sniper.’ De scherpschutter zag de kleine jongen aan voor een gewapende man en schoot twee kogels in zijn hart. ‘De zomervakantie erop kwamen we terug, toen was alles heel intens. Er waren veel checkpoints, er werd tegen ons geschreeuwd en we werden onder schot gehouden. Toch hield ik ook van die spanning. We stonden hele nachten op de uitkijk om te zien of er Israëlische tanks en legervoertuigen aankwamen.’

Bomgordel

Hij merkte dat er in Nederland anders naar de zaken werd gekeken dan in Palestina. ‘Als ik terugkwam in Vlaardingen, riepen mijn klasgenootjes: “Hoe was het stenen gooien, terrorist? Waar is je bomgordel?” Wat op het Nederlandse nieuws een zelfmoordterrorist heette, was op het Arabische nieuws een martelaar. Dan ga je je afvragen: wat is een terrorist eigenlijk, hoe wordt iemand een terrorist? Die verhalen wilde ik vertellen.’
Na wat omwegen kwam Khader bij de Volkskrant terecht. Hij vertrok er weer omdat hij verslag wilde doen vanuit Syrië en de krant daar niet achter stond. Daarna werkte hij voor Brandpunt en de NOS, en nu zit hij bij Vice Studios, waarmee hij voor de VPRO zijn reisserie over Irak maakt. Indrukwekkend om dat voor je dertigste bereikt te hebben. Toch heeft de journalist dagelijks met wantrouwen te maken. ‘Als ik in het Midden-Oosten ben, moet ik bewijzen dat ik geen spion ben, en hier moet ik bewijzen dat ik geen terrorist ben. Ik ken mijn kwaliteiten als journalist. Toch krijg ik altijd te horen: je bent zo jong, je bent zo onervaren. Ik ben niet jong. Ik heb bijna dertig jaar levenservaring in de Arabische wereld en in conflictgebied. Ga mij niet vertellen wat ik moet doen.’

Baard

In De puinhopen van Irak reist hij door het door oorlog verwoeste land. Dictator Saddam Hoessein is alweer dertien jaar dood, en de moslimfundamentalisten van is zijn grotendeels verslagen. Stabiel is de situatie echter bij lange na niet, vertelt Khader, die in totaal 140 dagen in Irak doorbracht. Rondreizen was niet gemakkelijk. ‘Bij checkpoints ben ik misschien wel honderd keer streng ondervraagd, gecontroleerd en een paar keer zelfs uit de auto gehaald. “Je bent van IS,” zeiden ze dan. Je leert hoe je je eruit moet redden. Ik werd weleens boos, maar je moet smooth zijn, koosnaampjes gebruiken, dan worden ze vriendelijk. Mijn baard scheer ik niet af. Waarom zou ik? Dat is onderdrukking, ze moeten accepteren wie ik ben.’
In vijf afleveringen schept Khader een beeld van Irak met verhalen van de inwoners zelf. ‘Iedereen wijst een andere schuldige aan voor de ellende en de verwoesting: Amerika, IS, Israël, Erdogan... Maar ik wilde weten welke impact die verwoesting op hun leven heeft.’
‘Wanneer het je tijd is, is het je tijd. Of het nou een auto-ongeluk, een bom of een kogel is.’
Sadir Khader
Hij reisde samen met zijn veldproducer Mohammed Rasool, een Irakese Koerd. ‘Eenmaal in Irak was het: go with the flow. De Arabische gastvrijheid is geweldig en ik heb tijdens deze reis erg veel geleerd over het vinden van goede verhalen. Veel mensen riepen hetzelfde: “We hebben geen elektriciteit, het land is naar de klote.” Ja, dat weet ik, maar wat doet de oorlog met jou? Ik werd steeds beter in het selecteren van mensen die de dagelijkse dingen even opzij konden zetten om te vertellen wat er in hun hart zat. Ik werd uitgenodigd bij mensen thuis, bleef slapen. Ze vonden het fijn dat ik van ver kwam om met hen te praten, terwijl wij in Palestina ook oorlog hebben. Ze vroegen waarom ik daar niet naartoe ging. Dan zei ik: “Jullie leed is ook mijn leed.”’

Afgeslacht

In Irak liggen overal mijnen, dagelijks worden er mensen vermoord en ook als journalist ben je er niet veilig. Voor Khader is dat bepaald geen reden om thuis te blijven. ‘Toen ik nog bij de Volkskrant werkte, was ik soms nachtenlang aan het bellen met mensen in Aleppo die ondertussen gebombardeerd werden. Dat ging aan me vreten: waarom ga ik daar niet zelf naartoe, ik ben toch journalist? Mijn taak is toch om vast te leggen wat de mensen meemaken?’
Voor een van de afleveringen liet Khader zich een dorpje binnensmokkelen waar bijna geen mannen meer wonen. ‘Vanwege dit verhaal zou ik vermoord kunnen worden. In dat dorp zijn 1600 mannen ontvoerd door een aan Iran gelieerde militie die meevocht aan de zijde van de regering. Veel van deze mannen zijn uit wraak afgeslacht door de mensen die wij zien als de bevrijders. Ze hebben liever niet dat dit soort verhalen naar buiten komen.’
Hij noemt zichzelf niet roekeloos. ‘Ik ben geen cowboy. Ik denk duizend keer na voordat ik iets doe. Het is gevaarlijk, ja, ik ben me bewust van de risico's. Als er artilleriebeschietingen zijn, verstop ik me onder een olijfboom, want dan kunnen de drones je niet zien. Maar wanneer het je tijd is, is het je tijd. Of het nou een auto-ongeluk, een bom of een kogel is.’
Denkt het thuisfront in Nederland er ook zo over? ‘Natuurlijk maken ze zich zorgen, al zullen ze dat niet zo snel zeggen. Ze willen mij er niet mee opzadelen. Ik liet mijn moeder een keer een video zien van een bombardement dat ik had meegemaakt. “Doe weg,” zei ze, “dat wil ik niet zien.” Ik kan niet alles vertellen wat ik meemaak. Ook niet tegen mijn ouders, dan gaan ze zich alleen maar meer zorgen maken.’
Sowieso is het veiliger om niet alles te vertellen over de reizen die hij maakt. ‘Hoe meer mensen weten waar ik ben en aan welk verhaal ik werk, hoe groter de kans dat de verkeerde het te weten komen.’

Afscheid

Alle ellende, de verscheurde families, het geweld, de menselijke resten, de dreigende taal bij de checkpoints – Khader zegt dat hij er goed mee om kan gaan. ‘Mensen vragen of ik niet getraumatiseerd ben. Maar ik raak niet getraumatiseerd, omdat ik gewend ben aan oorlog. Als ik nu op Facebook door mijn lijst met vrienden scroll zijn zeker honderd tot vijfhonderd mensen daaruit dood. De dood is zo normaal geworden in mijn leven. Ik kan niet huilen om de dood, maar vaak huil ik om de herinnering aan iemand. Dan ga ik oude WhatsAppberichten terugluisteren.’
Heeft hij het gevoel dat hij harder is geworden? ‘Wel als iemand klaagt over iets kleins, dan denk ik: doe eens even normaal, jongen. Dat geliefden doodgaan op afstand, dat raakt me wel, ik kan nooit afscheid nemen. Mijn lievelingstante is overleden aan leukemie toen ik in Irak was. Ik heb afscheid genomen via WhatsApp. Voor ik vertrok vroeg ze nog: “Waarom doe je dat nou, waarom ga je naar die oorlogsgebieden?” Ik antwoordde: “Ik moet dit doen, dit wil ik gewoon.” Toen zei ze: “Pas goed op jezelf.”’
Die woorden waren voor zijn doodzieke tante genoeg, maar Khader kan veel specifieker uitleggen waarom hij doet wat hij doet. ‘Omdat ik met het vastleggen van het leed van de mensen aan een archief werk: ooit is dit op deze plek gebeurd. Zo gaat geschiedenis niet verloren. Als ik op een dag doodga, wil ik iets blijvends achterlaten: kijk, dit heb ik allemaal gezien en ik heb het vastgelegd voor de wereld.’
De puinhopen van Irak
NPO 2, donderdag 23.15-0.41 uur
terug naar de gids