'Mijn vader is een vliegtuig' is de openingsfilm van de 41ste editie van het Nederlands Film Festival. Antoinette Beumer verfilmde haar eigen debuutroman en vroeg Elise Schaap voor de hoofdrol. ‘Eigenlijk gaat de hele film over angst.’

cadeautje

Je leest dit artikel uit de VPRO Gids gratis op VPRO Cinema. Wil je meer lezen over oa documentaires, podcasts en boeken? Neem dan een digitaal abonnement.

In 2015, na vijf films in vijf jaar, is Antoinette Beumer (1962) even helemaal klaar met films maken. Ze is bovendien steeds verder afgedreven van waar het haar eigenlijk om gaat: persoonlijke verhalen vertellen.

Het is namelijk geen toeval dat ze in 2010 – op haar 47ste – debuteert met De gelukkige huisvrouw. Deze film, over een jonge moeder met postnatale depressies die geestelijk helemaal vastloopt, heeft immers persoonlijke raakvlakken. Beumers eigen vader zit dan al tientallen jaren in een psychiatrische inrichting en Beumer kent de angst om zelf gek te worden maar al te goed.

De gelukkige huisvrouw wordt een hit, hoofdrolspeler Carice van Houten wint een Gouden Kalf en Beumer is op slag de go-to-regisseur voor grote publieksfilms, waarna ze in recordtempo LoftJackieSoof en Rendez-vous draait. Films die inhoudelijk steeds verder van haar af staan.

Dus neemt Beumer een time-out en gaat ze werken aan een roman. In 2018 komt Mijn vader is een vliegtuig uit. Over de succesvolle, bijna veertigjarige Eva, die nadat haar moeder is overleden in een vrije val belandt. Weggestopte herinneringen aan haar vader – die al sinds haar zevende in een psychiatrische inrichting zit – komen boven, wat lijdt tot nachtmerries, een zenuwinzinking en het besluit om toch weer contact te zoeken met haar vader.

'Eigenlijk gaat de hele film over angst. Daarvoor ben ik heel diep naar binnen gegaan, om te voelen.'

Antoinette Beumer

Mijn vader is een vliegtuig is geen autobiografisch boek, benadrukte Beumer in interviews steeds, maar wel heel persoonlijk. En al bij het schrijven zag ze hele filmscènes voor zich. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Beumer uiteindelijk besloot van deze roman toch weer een film te maken.

Misschien wel verrassend is de keuze voor Elise Schaap (1982), die de hoofdrol speelt. Bekend van de hitserie Undercover, als de naïeve Brabantse Danielle, en van haar imitaties van onder anderen prinses Máxima en Chantal Janzen in De tv kantine.

Elise Schaap als Eva in Mijn vader is een vliegtuig

Wie deed auditie bij wie?
Antoinette Beumer: ‘Ik denk ik bij Elise.’
Elise Schaap: ‘Het castingbureau belde een jaar of twee geleden met de vraag of ik auditie wilde doen voor Mijn vader is een vliegtuig. Ik was op dat moment aan het spelen in het theater, vond het een rare titel, las een paar bladzijden en dacht: nee, laat maar. Geen zin in. Een paar weken later kreeg ik een appje van jou waarin je vroeg wat ik van het script vond. En als een regisseur je dat persoonlijk vraagt, ga je toch wel even lezen. Ik vond het een heel mooi script, maar zag het me nog steeds niet doen. Na ruim tien jaar spelen weet ik wel waar mijn kracht ligt, en die zit meer in typering, in het tragikomische. Ik wist niet of ik dit genre wel aankon. Maar toen zei je tegen mij: “Je kan het zien als een zwaar verhaal, maar zo wil ik het niet vertellen. Ik wil juist de lichtheid opzoeken en daarom wil ik jou in die rol zetten.” En dat was het eerste moment waarop ik dacht: hé, daar kan ik iets mee.’
AB: ‘Net als met Carice in De gelukkige huisvrouw moest Eva iemand zijn van wie je makkelijk kan gaan houden. In de vertaling van het boek naar de film hield ik daar ook al rekening mee. Zo heb ik zelfs nog even Eva’s Belgische minnaar eruit gehaald. Omdat Eva zo’n lieve man had en twee dochters. Ik dacht: anders kunnen we nooit van haar gaan houden. Maar die rafelige randjes moesten er toch in blijven, omdat het ook haar ontsnapping is. Maar hoe hou je van zo’n vrouw? Wel, Elise is iemand van wie je heel makkelijk kan houden...’

De pies en poep uit het boek zitten ook in de film. Niet als grappen, maar heel fysiek. Waarom waren pies en poep zo belangrijk?
AB: ‘Dat heeft alles met angst te maken. Het is een fysieke reactie op angst. Want eigenlijk gaat de hele film over angst. Daarvoor ben ik heel diep naar binnen gegaan, om te voelen. Wat gebeurt er als je extreem bang bent? Angst manifesteert zich op allerlei verschillende manieren en soms heb ik gekozen voor heel plastische, fysieke uitingen.’

‘Ik zie de film als een liefdesverklaring aan mijn inmiddels overleden vader’

Antoinette Beumer

Antoinette Beumer

Dwing je jezelf als acteur dan ook om die angst te voelen?
ES: ‘Ja, ik breng me zelf dan wel in die staat...’
AB: ‘Het oortje.’
ES: ‘O ja. Van Antoin Cox, de geluidsman, kreeg ik een oortje. Handig voor wanneer je aan het bellen bent, dan hoeven op je mobiel niet allemaal lampjes te branden, maar hoor je het gesprek gewoon in dat oortje. Daar hadden we het over tijdens de repetities, ook omdat ik veel scènes zou hebben waarin ik droom of door gangen loop en me afvraag wat echt is en wat niet. En toen bedachten we dat het heel handig zou zijn als ik op die momenten een oortje in zou hebben met een soundtrack vol creepy muziek. Die soundtrack heb ik toen zelf samengesteld. Met veel indringende muziek, vooral filmmuziek, waarbij je je hartslag omhoog voelt gaan. [Ze zoekt de playlist op, bovenaan staat een nummer van Mica Levi uit Under the Skin, red.] Ik vond dat oortje vooral handig bij de nachtmerries, waaruit ik wakker moest schrikken.’
AB: ‘Dat vond ik zo grappig bij jou. Van alles wat je moest spelen zag je daar het meest tegenop. Schrikken vanuit het niks...’
AB: ‘Volgens mij was het voor Maarten [Heijmans, die Eva’s vader speelt wanneer ze nog zeven is, red.] ook ingewikkeld spelen. Want die speelt eigenlijk een verschijning, iets irreëels. En hij is spot on. Wanneer hij de jonge Eva dat Spaanse jurkje aantrekt, bijvoorbeeld. Of op het eind, als hij Eva’s slaapkamer inkomt met die sigaret. Als we het over autobiografisch hebben: Eva’s nachtmerrie over haar vader, die in de hoek van haar slaapkamer een sigaretje rookt, is helemaal authentiek. Die nachtmerrie heb ik al mijn hele leven, ook nu nog. Wat je in de film ziet, is ook precies zoals mijn nachtmerrie gaat. Daarom vind ik haar ook zo eng. Voor anderen valt dat waarschijnlijk wel mee, maar als je dit zelf hebt midden in de nacht, is het heel eng. Gelukkig staat nu Maarten daar.’
Allebei: ‘Hahaha.’

Rosa van Leeuwen als de jonge Eva en Maarten Heijmans als haar vader Joost

Ja, Eva was zeven toen haar vader werd opgenomen en is daarna alles vergeten. Jij was zeventien en weet alles nog...
AB: ‘Voor mij was het belangrijk dat Eva een kind was die haar vader nog als een held ziet. Die hem bijna op een voetstuk heeft geplaatst. Want die emotie ken ik niet, heb ik ook nooit gehad. En helemaal niks meer weten, lijkt me best beangstigend. Dan kan er ieder moment een skelet uit de kast vallen.’

Wat bij Eva gebeurt.
AB: ‘Ik ben wel jaloers op die kinderlijke liefde van Eva voor haar vader. Ik zie de film dan ook als een liefdesverklaring aan mijn inmiddels overleden vader. Er zit meer liefde voor hem in deze film dan ik tijdens zijn leven voor hem gevoeld heb.’

Jij vindt de film een liefdesverklaring aan je vader?
AB: ‘Ja. Raar hè?’

Een beetje wel. Zo had ik het nog niet bekeken.
ES: ‘Ik snap het wel. Want je ziet een man in angst. Die niet beter weet. Die het niet kan. Die niet in staat is om ouder te zijn.’
AB: ‘Ik denk echt dat hij de dingen die hij in de film doet, uit liefde voor het kind doet. Om haar te beschermen. Ik weet nog dat Maaik [Krijgsman, Beumers man en schrijver van het scenario, red.] tegen me zei dat er één zin is die in al mijn films terugkomt: “Ze hebben toch van me gehouden.” En zo simpel is het. Meer is het niet. Maar voor mij is dat de wereld.’

Mijn vader is een vliegtuig is de openingsfilm van het NFF en draait vanaf 30 september in de Nederlandse bioscopen.