VPRO Gids 50

13 december t/m 19 december
Pagina 74 - ‘De Ter Borchjes’

De Ter Borchjes

Daan Schneider ,

In Museum de Fundatie in Zwolle is vrijwel het volledige archief van de zeventiende-eeuwse kunstenaarsfamilie Ter Borch te zien. 

Het is een unieke schatkamer: van de zeventiende-eeuwse Zwolse kunstenaarsfamilie Ter Borch is vrijwel het volledige archief intact gebleven. De pater familias, Gerard de Oude, had na een studiereis door Italië zijn jeugdige artistieke ambities opzijgezet en was ambtenaar geworden, maar stimuleerde het tekentalent van zijn kroost. Hij bewaarde hun creatieve uitspattingen zorgvuldig en voorzag ze van naam en datum – van kindertekeningen tot plakboeken. En dan niet alleen het werk van zijn oudste zoon, Gerard ter Borch de Jonge (1617-1681), die uitgroeide tot de beroemdste Zwolse schilder aller tijden, maar ook dat van diens niet minder begaafde halfzus en -broers: Gesina, Harmen en Moses. Dit familiearchief werd eeuwenlang van generatie op generatie doorgegeven en kwam uiteindelijk grotendeels in handen van de Nederlandse overheid, waardoor het nu een uitzonderlijk compleet inkijkje biedt in de artistieke ontwikkeling van een zeventiende-eeuwse kunstenaarsfamilie. Deze verzameling is nu te zien in de tentoonstelling Thuis bij Ter Borch in Museum de Fundatie in Zwolle.

Uit dit geheel leren we onder meer dat talent alleen niet volstaat om een succesvol kunstenaar te worden. Je moet het willen (Gerard de Oude had de vaardigheden, maar koos voor een publiek ambt); het helpt als je man bent (Gesina bezat creativiteit en vakmanschap, maar werd als vrouw waarschijnlijk niet aangemoedigd); en het moet je meezitten (de jonge Moses maakte al op tienerleeftijd verbluffende werken, maar stierf op 22-jarige leeftijd in de oorlog tegen de Engelsen). Zo kwam het dat uiteindelijk alleen Gerard ter Borch de Jonge tot de canon is doorgedrongen. Hij beschikte over talent, maar evenzeer over diplomatieke handigheid, waardoor hij zich waar hij ook was – in Amsterdam, Londen of het katholieke Spanje – tot de hogere sociale regionen wist op te werken. Op aanraden van zijn vader schilderde hij moderne genrestukken, waarin hij gewone mensen in huiselijke situaties afbeeldde, vaak met zijn broers en zus als model. Hij werd beroemd om zijn verfijnde weergave van glanzende stoffen als satijn en vermeed bewust complexe dieptewerking en perspectief, waarvan hij wist dat ze niet zijn sterkste kanten waren. Oftewel, succes vraagt om talent, een beetje geluk én tact.