Een mens kan veel tegelijk doen, maar niet alle handelingen zijn even goed te combineren. Kijk naar de stadsfietser die trapt, stuurt, balanceert en ondertussen een telefoongesprek voert. Het balanceren gaat gewoon door, anders valt hij op zijn hoofd. Maar het trappen gaat opmerkelijk langzaam, en het opletten schiet er vaak bij in, dat weet iedereen die wel eens een plotseling van koers veranderende mobiele beller heeft ontweken.
Voor muzikanten is het dagelijkse kost om dingen tegelijk te doen die allemaal ten koste van elkaar kunnen gaan. Een pianist leest noten, luistert naar het resultaat, bedenkt hoe de volgende noot moet klinken, drukt met de goede vinger op de juiste toets, trapt het pedaal in en ontspant de schouders - allemaal tegelijkertijd en als het een beetje meezit zonder vaart te minderen. Daartoe zijn de handelingen geautomatiseerd door middel van oefeningen. Voor alles zijn wel oefeningen bedacht: gekke ritmes, rare spreidingen, lange noten, grote sprongen. Die dienen uiteindelijk achteloos te kunnen worden afgeraffeld. Een pianist beheerst een oefening pas als hij haar sneller kan spelen dan denken.
Bij het oefenen onderdrukt een muzikant zijn muzikaliteit. Dan kan hij met volle aandacht de beoogde handelingen leren, zonder te worden afgeleid door hartstocht en fantasie. Van zulke oefeningen zijn boeken vol geschreven, maar echte componisten verzinnen liever iets dat ook nog aardig klinkt. Als een soort test of het geoefende inderdaad helemaal geautomatiseerd is. Zo’n oefening heet naar oud gebruik etude^, maar exercise lees je tegenwoordig ook wel.
Vanavond kunt u op NPO Klassiek piano-etudes horen van György Ligeti, een gestaalde avantgardist uit de vorige eeuw. Ondanks alle modernismen klinken ze aangenaam motorisch, swingend, enigszins obsessief en bovenal duivels lastig. Zo hoort het bij een echte etude.