De plat Rotterdamse tongval van Luis was het laatste wat radiomaker Jan Maarten Deurvorst verwachtte toen hij op zijn mountainbiketrip door een Kaapverdiaans dorpje fietste. Luis is druk in de weer een ezeltje te beladen met suikerriet. Saudade, Portugees voor heimwee, bracht de man terug naar zijn geboorte-eiland dat hij decennia jaren daarvoor verliet. Wat bewoog Luis om destijds te emigreren naar de grote havenstad? En waarom wist de radiomaker eigenlijk zo weinig van de Kaapverdiaanse migratiegeschiedenis naar Rotterdam, de stad die dankzij de meer dan twintigduizend Kaapverdiaanse Rotterdammers die er wonen ook wel het ‘elfde eiland’ van Kaapverdië wordt genoemd. Een deel van het antwoord ligt in de drang van Kaapverdianen om geruisloos op te gaan in de Rotterdamse samenleving en te assimileren als rasechte haveninwoner van Rotjeknor.
‘Bij ons geen problemen,’ licht Deurvorst toe. ‘In de jaren zeventig was er onrust in de havenstad. Er waren raciale rellen die zich afspeelden rondom pensions waar Marokkaanse en Turkse gastarbeiders werden opgevangen. Witte Rotterdammers bestormden pensions waar deze migranten verbleven. De gemeente nam daarop beleidsmaatregelen, maar heel opvallend: nergens werd er melding gemaakt van de tien Kaapverdiaanse pensions.’ Voor Deurvorst was de ontbrekende stem van de stille migrant een reden om dieper te duiken in de geschiedenis van Kaapverdianen, die als matrozen aanmeerden in Rotterdam en terechtkwamen in pensions met prachtige namen als Pensão Delta (vernoemd naar de Deltawerken), Suzana of Djo Balia. ‘In de jaren vijftig vertrok de eerste groep Kaapverdiaanse migranten naar het buitenland,’ vervolgt Deurvorst. De hoofdstad Mindelo is de grootse havenstad van de eilandengroep in de Atlantische Oceaan en vertrekpunt voor velen. Het is daarom niet verwonderlijk dat veel Kaapverdianen zijn beland in Rotterdam en andere havensteden als Boston. Een belangrijke pushfactor voor de eerste migranten was de extreme hongersnood in 1947, die het leven kostte aan twintig procent van de bevolking. Het dictatoriale regime van de Portugese overheerser was daarnaast racistisch. Zo mochten Kaapverdianen zich niet begeven op het chique plein van Mindelo, daar waren alleen Portugezen toegestaan. Veel Kaapverdianen vertrokken, onder wie ook minderjarige jongens die daarmee de Portugese dienstplicht wilden ontlopen. Trauma ontstaan door de hongersnood, het racistische en onderdrukkende regime van dictator Salazar (minister-president van 1932 en 1968), en een ingewikkelde migratie maakten dat de Kaapverdiaanse migrant beter zwijgzaam kon zijn.
In De pensãos: de mythe van een vlekkeloze migratie spreekt Deurvorst onder anderen met eerste generatie Kaapverdiaanse Rotterdammers, hun kinderen, pensionhouders alsook socioloog Dores Pires en psycholoog Eneida Delgado Silva.